نقاشی: کار یکی از کودکان کار، که امروز بزرگ شده و چهبسا خود پدر یا مادر است؛ اما حکایت کودکان کار همچنان باقی است. از مجموعهای منتشرشده به همت «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان».
۲۹ آبانماه، برابر با ۲۰ نوامبر، روز جهانی کودک است. این روز برای ما فقط یادآوری یک مناسبت بینالمللی نیست؛ معیاری است برای سنجیدن اینکه اصول بنیادین حق کودکی، یعنی حق بقا، حق رشد، حق حمایت و حق مشارکت، امروز در جهان و در ایران چه جایگاهی دارند.
شعار امسال روز جهانی کودک «روز من، حقوق من، آیندهی من» است. اما برای میلیونها کودک در ایران، نه امروز از آنِ خودشان است، نه حقوقشان پاس داشته میشود و نه آیندهای امن پیش رو دارند.
کودکی در میانهی جنگ و فروپاشی
در آستانهی ۲۰ نوامبر، شرایط زیستی در ایران به مرز فاجعه رسیده است. از یک سو جنگها و پیامدهایشان، و ترس و اضطراب دائمی از جنگی دوباره، ناامنی را به زندگی روزمرهی مردم کشانده است. از سوی دیگر، بحرانهای عمیق اقتصادی و اجتماعی اکثریت قریب به اتفاق جامعه را در وضعیتی بحرانی قرار داده است.
در این میان، شرایط کودکان از همه سختتر است. آنان همزمان با اضطراب و آسیبهای جنگ، با فقر و گرانی، با بحران آموزش و با سرکوب و فضای خفقان در مدارس روبهرو هستند. زندگی کودکان به جهنمی بدل شده که رهایی از آن، خواست فوری جامعه و فعالان حوزهی کودکان است.
حکومت کودکان را نهتنها قربانی جنگ، که ابزار آن کرده است. با طرح سراسری «نومیدان»، آموزشوپرورش و بسیج دانشآموزی، دانشآموزان را از دورهی ابتدایی تا دبیرستان به آموزش باز و بسته کردن سلاح و حضور سازمانیافته در تجمعات شبانهی حکومتی میکشانند؛ و گزارشهایی از بهکارگیری کودکان و نوجوانان در ایستهای بازرسی نیز منتشر شده است. مدرسه باید جای آموختن، بازی و پرسیدن باشد، نه سربازخانه.
نخستین و بیدفاعترین قربانیان جنگ و آتشافروزی، تحریم، فقر و آوارگی، کودکاناند. همین شرایط بستر گسترش خشونت خانگی، کودکهمسری، کار کودک، تجاوز و بهرهکشی جنسی از کودکان شده است. ریشهی این خشونتها و جنایات در ساختار ضدکودک و خشونتپرور حاکم است؛ ساختاری که جز سود و جنگافروزی چیزی برایش اهمیت ندارد.
کودکی که «ملک» والد شمرده میشود
مرگ سوگند صیادی، دانشآموز ۱۶ سالهی کرمانشاهی، در همین روزها بار دیگر نشان داد کودکی که از خطر خانه هشدار میدهد، در ایران نه پناهی دارد و نه صدایی که شنیده شود. سوگند نه نخستین قربانی است و نه آخرین.
تا زمانی که قانون، کودک را زیر «ولایت قهری» پدر و ملک والدین بداند، این زنجیره ادامه خواهد یافت. و مدرسهای که به جای پناهگاه کودک، به بازوی کنترل و گزارشدهی به خانواده بدل شده، در این خشونت شریک است.
کودک ملک هیچکس نیست؛ نه پدر، نه خانواده، نه مدرسه و نه حکومت.
فقری که در کمتر از یک دهه دو برابر شد
بر پایهی برآورد مرکز پژوهشهای مجلس، نرخ فقر در ایران امسال به ۴۱ درصد رسیده است؛ یعنی بیش از ۳۵ میلیون انسان زیر خط فقر زندگی میکنند. این نرخ در دههی ۱۳۹۰ میان ۱۹ تا ۲۱ درصد بود. اگر روند کنونی ادامه یابد، تا سال ۱۴۰۷ به ۴۵.۵ درصد میرسد؛ یعنی نزدیک به نیمی از جمعیت کشور. سهم کودکان از این فقر حتی بیشتر است، چرا که نرخ فقر در میان کودکان از میانگین کل جامعه بالاتر است.
برآوردهای مستقل کارشناسان اقتصادی و فعالان کارگری نشان میدهد هزینهی سبد معیشت یک خانوادهی چهارنفره در تهران و کلانشهرها در سال ۱۴۰۵ به حدود ۹۰ میلیون تومان در ماه رسیده است. در همین حال، حداقل دستمزد کارگران ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان است. وقتی دستمزد پدر و مادر به یکسوم خط فقر هم نمیرسد، این کودک است که گرسنه میماند، از مدرسه بازمیماند و به بازار کار رانده میشود. خواست فوری امروز، رساندن دستمزد به سطح خط فقر است.
زخمی که با کودک بزرگ میشود
فقر فقط کودکان را از غذا و مراقبت بهداشتی محروم نمیکند؛ به ذهن و روان آنان نیز آسیب میزند. پژوهشها نشان دادهاند فقر در سالهای نخست زندگی، رشد بخشهایی از مغز را که برای یادگیری، حافظه و تنظیم احساسات حیاتیاند، کاهش میدهد. کودکانی که در چنین شرایطی بزرگ میشوند، از نظر تواناییهای شناختی، سلامت روان و آموزش با نابرابریهایی جبرانناپذیر و مادامالعمر روبهرو میشوند؛ نابرابریهایی که نسلهای آینده را نیز در چرخهی فقر و محرومیت نگه میدارد.
گسترش مصرف دخانیات و مواد مخدر و کاهش میل به زندگی در میان کودکان و نوجوانان، از پیامدهای همین تبعیضهاست. برای بسیاری از کودکان، فقر والدین یعنی تبدیل شدن به نیروی کار. کودکی که به جای بازی و تحصیل مجبور به کار است، نهفقط حق کودکی، که آیندهاش را نیز از دست میدهد.
ثروتی که به جای کودکان، خرج جنگ و جنگطلبی میشود
فقر کودکان سرنوشت محتوم نیست؛ نتیجهی انتخابهای سیاسی است. پژوهشگران دانشگاه برکلی برآورد کردهاند که با سالانه حدود ۳۱۸ میلیارد دلار، یعنی تنها ۰.۳ درصد تولید ناخالص جهان، میتوان فقر شدید را تقریباً از میان برد. در همان حال، جهان در سال ۲۰۲۵ رکورد ۲٬۸۸۷ میلیارد دلار، یعنی ۲.۵ درصد تولید ناخالص جهانی، را صرف نظامیگری کرد. ریشهکنی فقر شدید در جهان، حتی با خط فقر جدید و بالاتر بانک جهانی، کمتر از یکپنجم هزینهی نظامی یک سال جهان خرج دارد.
در ایران نیز وضع همین است. بر اساس برآورد ما، رساندن درآمد همهی فقرای ایران به خط فقر در سال ۱۴۰۵ سالانه حدود ۹۵۰ تا ۱٬۲۰۰ هزار میلیارد تومان هزینه دارد؛ یعنی تنها ۶ تا ۸ درصد کل بودجهی ۱۴۰۵. این رقم تقریباً هماندازهی ۸۷۴ هزار میلیارد تومانی است که امسال به نهادهای نظامی و امنیتی اختصاص یافته است.
بودجهی نظامی و امنیتی، بهاضافهی بودجهی نهادهای تبلیغ دینی و حوزههای علمیه، بهتنهایی تقریباً به اندازهی هزینهی برچیدن فقر در ایران است. و اینها تنها ارقام رسمی و حداقلی بودجهاند، بدون منابعی که بیرون از بودجه و دور از چشم مردم هزینه میشود.
مقاومت، مطالبهگری، همبستگی
اینجاست که روز جهانی کودک برای ما معنای دیگری پیدا میکند: مقاومت، مطالبهگری و افشای ساختارهایی که حق کودکی را نقض میکنند.
تشکلها و جنبشهای اجتماعی سالهاست برای رفع این تبعیضها مبارزه میکنند**؛ برای جامعهای که ثروتش بهطور برابر صرف زندگی همهی مردمش شود. تشکلهای مستقل،** سازمانهای مردمنهاد، فعالان حقوق کودک و گروههای محلی، زیر فشار و محدودیت همچنان ایستادهاند؛ اما بدون تضمین آزادی، امنیت و حمایت، بسیاری از آنان در معرض خاموشیاند. امروز بیش از هر زمان دیگری باید این صدا را تقویت کرد.
روز جهانی کودک به ما یادآوری میکند که کودکی باید همین امروز تضمین شود؛ نه در آینده، نه با شرط، نه «اگر چنین شود و چنان شود»، و نه در چارچوب مصالح سیاسی.
خواستهای فوری ما
۱. پایان فوری جنگ و آتشافروزی، و حفاظت از کودکان در برابر پیامدهای آن.
۲. رساندن فوری حداقل دستمزد به سطح خط فقر؛ بهعنوان خواستی فوری و نه هدف نهایی، چرا که رساندن همه به خط فقر تنها حداقلِ حداقل است و فقر نسبی و نابرابری را از میان نمیبرد.
۳. تأمین مستقیم نیازهای پایهی هر کودک از سوی دولت، مستقل از درآمد خانواده؛ و انتقال بودجههای نظامی، امنیتی و تبلیغاتی به تأمین غذا، سلامت و آموزش رایگان و باکیفیت برای همهی کودکان.
۴. لغو کار کودک و ممنوعیت قاطع کودکهمسری، همین امروز.
۵. لغو «ولایت قهری» و هر قانونی که کودک را ملک والدین میداند؛ به رسمیت شناختن کودک بهعنوان انسانی مستقل و صاحب حق؛ و ایجاد سازوکارهای مستقل و امن برای حمایت از کودکان در برابر خشونت خانگی، از جمله در مدارس.
۶. پایان فوری نظامیسازی مدارس؛ توقف هرگونه آموزش نظامی به کودکان و بهکارگیری آنان در برنامهها، تجمعات و فعالیتهای نظامی و حکومتی، از جمله طرح «نومیدان».
۷. پایان سرکوب و فضای امنیتی در مدارس، و تضمین حق بیان و مشارکت کودکان.
اصولی که بر آن پافشاری میکنیم
برای ما، فعالان حق کودکی، هر روز «روز کودک» است؛ چون تبعیض و بیحقوقی کودکان فاجعهای هرروزه است. ما برای رفع این بیحقوقی مبارزه میکنیم و بر این اصول پافشاری میکنیم:
۱. حقوق کودکان بر هر مصلحت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره مقدم است.
۲. حق کودکی فارغ از رنگ، نژاد، ملیت، جنسیت، مذهب، فرهنگ و غیره است و تابع هیچ خصلت طبقاتی نیست.
۳. حقوق کودکان جهانشمول و حداکثری است و هیچ مرز و محدودهی جغرافیایی و سیاسی آن را تقلیل نمیدهد.
۴. حقوق کودکان بر پایهی نیازها و منافع عالیهی کودکان، یعنی بقا، رشد، حمایت و مشارکت، بنا شده و تابع و محول به هیچ قانون یا مقاولهنامهای نیست.
۵. کودکی دورانی گذرا از زندگی انسان است که باید با شادی، بازی، همزیستی با همسالان و لذت بردن از زندگی همراه باشد. تلاش برای «لغو کار کودک، همین امروز» کار هرروزهی ماست و تا پایان این چرخهی چرکین ادامه دارد.
دفاع از این حقوق وظیفهی همهی انسانهاست؛ همهی افراد جامعه، بهویژه فعالان دیگر جنبشهای اجتماعی. اگر قرار است تغییری رخ دهد، این تغییر از همبستگی گسترده و حمایت قاطع از خواستههایی شکل میگیرد که برای حفظ کرامت انسانی و تأمین حقوق پایهای کودکان حیاتیاند.
فراموش نکنیم: دنیایی که شایستهی کودکان باشد، دنیایی است که در آن حقوق زنان بیچونوچرا رعایت میشود؛ حقوق کارگران، معلمان، پرستاران و همهی آحاد جامعه پاس داشته میشود؛ زیستبوم طبیعی و انسانی در امنیت و تعادل است؛ افراد دارای معلولیت جسمی و ذهنی حمایت و محافظت میشوند؛ و از اختلاف طبقاتی، فقر و گرسنگی خبری نیست. دنیای شایستهی کودکان، دنیایی است شایستهی همهی ساکنان این کرهی خاکی.
مدافعان حق کودکی در ایران
۲۹ آبان ۱۴۰۵ - ۲۰ نوامبر۲۰۲۶